Filmske marginalije : teorijski eseji s povodom | Hrvoje Turković

MIT PERZISTENCIJE VIDA

U novije vrijeme psiholozi filma pokrenuli su pravu harangu protiv teorije tromosti ili perzistencije vida kao objašnjenja iluzije kretanja koju imamo kad gledamo film, nazivajući to objašnjenje “mitom”, općeprihvaćenom predrasudom. Ta teorija, kažu, uopće ne objašnjava iluziju kretanja.

Teorija perzistencije vida puno je starija od filma i kažu da je vodila same izumitelje filma u njihovim izumima. Primjenjuje se u objašnjenju iluzije kretanja od najranijih tumačenja filma, a može se naći i danas posvuda po popularnim, ali i po najautoritetnijim svjetskim i našim filmskim udžbenicima, enciklopedijskim natuknicama o filmu, filmskim leksikonima i u filmskim povijestima.

Njome se objašnjavala zagonetna osobina filma da brzim nizanjem statičnih fotografija, koje se k tome još i trenutačno zamračuju dok se smjenjuju, izaziva percepcija kontinuiranog, punog kretanja predmeta i objekta.

Objašnjenje ide ovako. Naše oko reagira tromo (perzistentno) na nagli nestanak pojedine svijetle filmske sličice zadržavajući njen trag na mrežnici oka, tzv. pasliku, još neko vrlo kratko vrijeme. Ako se naredna sličica javi dovoljno brzo da “uhvati” pasliku tada se ona stopi s njom te tako omogućava da naše oko “prebrodi” razdoblje mraka koje se javlja između sličica i uz to poveže ponešto različite faze kretanja koje su zabilježene u dodirnim sličicama u dojam, odnosno iluziju kontinuiranog kretanja. Uvjerljivi argumenat protiv “stapanja” sličica uzrokovanim perzistencijom vida jest da bi pri “stapanju” preklopljenih faza moglo doći samo do efekta “dvostruke ekspozicije” (dvostruke slike preklopljenih faza pokreta – kako do toga i dolazi kod thaumatropea), a nikako do privida kretanja.

Predvodnici harange protiv ovakva tumačenja iluzije kretanja jesu suvremeni psiholozi što su se specijalizirali za psihologiju filma – Joseph Anderson i Barbara Anderson, te Julian Hochberg i Virginia Brooks. Ali na tu su objašnjavalačku grešku izričito upozorili još Hugo Münsterberg u svojoj Psihologiji filma iz 1916., kao i psiholog Robert S. Woodworth u udžbeniku Eksperimentalna psihologija iz 1938. Tekst V. Brooks u kojem upozorava na taj “mit” objavljen je u filmskom časopisu Hrvatski filmski ljetopis (19-20/1999.).

Ono što je u svemu tome bilo krivo nije toliko sama pojava perzistencije, koliko njena primjena na iluziju kretanja.

Iluzija postojanog svjetla

Problem je u tome što u temelju filma (snimanog i projiciranog filmskom vrpcom) nije jedna iluzija (iluzija kretanja) nego dvije: ILUZIJA KRETANJA, ali i ILUZIJA POSTOJANOG SVJETLA, tj. iluzija postojane svjetlosne prisutnosti filmske slike na ekranu iako se njezinu projekciju prekida brzim zamračenjima pomoću tzv. sektora projektora.

Tih zamračenja ima u suvremenom filmu dvostruko više nego što ima sličica na vrpci, te dok se filmske sličice pri filmskoj projekciji standardno smjenjuju brzinom od 24 njih u sekundi, dotle se projekcija tih sličica prekida zaslonom najmanje 48 puta u sekundi, ali i do tri puta češće (72 puta u sekundi). Po zabavnoj (ali ne baš i posvema točnoj) kalkulaciji pokojnog Nikole Tanhofera, dok gledamo film duljine, recimo, od dva sata, više od pola toga vremena – ekran je zamračen. Dakle plaćajući dva sata filma, mi smo prevareni za više od sata, koliko nam se tokom gledanja filma nudi mračno filmsko platno.

Kad frekvencija zamračivanja projekcije filmske slike iznosi oko 50 Hz (tj. ako se pri projekciji slika zamrači oko 50 puta u sekundi) tada dolazi do onoga što psiholozi zovu kritična frekvencija fuzije (na engl. flicker fusion), tj. sličice se svjetlosno stapaju u našoj percepciji u jednu svjetlosno postojano prisutnu sliku, zamračenja se ne percipiraju, mi imamo iluziju svjetlosne postojanosti filmske slike. Ta pojava nije samo u osnovi suvremene projekcije filma, nego i vrijedi npr. i za neosko svjetlo (koje zapravo treperi, ali takvom brzinom da se to treperenje ne percipira). Ako se film vrti sporije od ove kritične frekvencije(ili je neonska svjetiljka stara, pa dolazi do usporenja treperenja), tada ne dolazi do svjetlosnog stapanja te zamjećujemo da filmska slika (neonska svjetiljka) treperi, tj. zamjećuju se smjene tame i svjetla. To se događalo u ranim nijemim filmovima koji su se vrtjeli prosječno 16 sličica u sekundi, a zamračenje se javljalo samo pri smjeni sličica, pa je to bila premala frekvencija da bi došlo do kritičnog spajanja svjetlosnih faza. Tako su rani nijemi filmovi pri projekciji treperili otprilike 16 puta u sekundi. To je bila prilična perceptivna smetnja pri gledanju ranih filmova, pa su, recimo, u SAD-u te rane filmove često pogrdno zvali flicks (“treptala”). Ubrzo su izumitelji došli do toga da povećavanjem broja zamračenja mogu otkloniti taj nepoželjni dojam treptanja filmske slike, pa su uveli u projektor sektor (zaslon) koji jednom zamračuje projekciju dok se sličica mijenja, a drugi put dok je sličica zaustavljena i osvjetljena (kako bi se projicirala na platno) pa su tim udvostručenjem zamračivanja u sekundi omogućili iluziju postojanog svjetla projekcije. To se stapanje, međutim, ne odvija na mrežnici, nego u vidnim centrima mozga, a njega se u psihologiji, uglavnom, više i ne povezuje s pojmom “tromosti vida” (barem ne s onom “tromošću” koju se povezuje s funkcioniranjem mrežnice oka).

Iluzija kretanja

Kako je za dobivanje iluzije postojanog svjetla potrebna dvostruka brzina zamračivanja od one koja prati smjenu sličica i koja je pak potrebna da bi se dobila iluzija kretanja, očigledno je da se ne radi o istom psihološkom mehanizmu.

Do iluzije kretanja ili do prividnog kretanja – kako o toj iluziji danas pretežito govore psiholozi – dolazi onda kad uzastopne sličice (statični “fotogrami” filma) registriraju fazne pomake u snimljenom prizoru te kad se te sličice dostatno brzo smjenjuju pri registraciji i isto tako pri projekciji (otprilike 16-30 sličica u sekundi) jer tada naš mozak integrira statične faze kretanja u privid kontinuiranog kretanja. Ako je registracijska brzina sporija tada se mijenja “prirodnost” ove integracije, pokret se doima trzav, opaža se njegova faznost.

Ti uvjeti za dobivanje prividnog kretanja dobro su znani filmskim animatorima: da bi se dobila iluzija kretanja mora doći do sitnih, ali i dovoljno velikih, prostornih pomaka u inače stacionarnoj slici – npr. ruka snimljenog čovjeka mora od sličice do sličice biti fazno pomaknuta, a faze međusobno dovoljno bliske (dostatno učestale smjene) da bi se u projekciji dobila iluzija da čovjek kontinuirano miče rukom.

Činjenicu da nije važna samo vremenska frekvencija bljeskova, nego i njihovi prostorni pomaci da bi se dobilo iluziju kretanja proučavali su sustavno geštaltisti i nazvali to jednom podvrstom fi-fenomena.

Različitost dvaju iluzija

Različitost frekvencija potrebnih s jedne strane za kritičnu frekvenciju fuzije, a s druge za postizanje privida kretanja, jest, kako smo utvrdili, jasan signal da nisu posrijedi isti psihološki mehanizmi u temelju dvaju iluzija.

Evo još nekih indikacija. Za postizanje iluzije postojanog svjetla važno je samo da svjetlo dovoljno brzo treperi a posve je svejedno ima li nekih drugih djelomičnih promjena u slici ili ne. Važno je samo da je intenzitet svjetla od sličice do sličice dovoljan da se stope u dojam kontinuirane osvijetljenosti.

S druge strane, mi imamo dojam da gledamo stalno (dakako promjenjivo) osvijetljen ekran bez obzira je li u pitanju kontinuirani dio filma koji nazivamo kadrom i u sklopu kojeg dobivamo punu iluziju kretanja u prizoru, ili je u pitanju montažni rez, tj. diskontinuirani prijelaz iz kadra u kadar, a na tom prijelazu tipično nema nikakve iluzije kretanja. Stapanje treperenja temeljem je podjednako iluzije kretanja kao i neiluzijske percepcije diskontinuiteta u kretanju, samo ako je sve to u granicama kritične frekvencije za svjetlosno stapanje.

Nadalje, da jedna iluzija ne ovisi o drugoj najbolje ukazuju nova tehnološka rješenja. Naime, dok je kod televizijske emisije – pri kojoj se sličica iscrtava pomoću linija dok se cijela ne iscrta – još uvijek moguće razlučiti sličicu i crni pojas koji razlučuje jednu sličicu od druge, kod digitalne projekcije to više nije slučaj, tu se postupno mijenjaju pikseli (mali točkasti ili kvadratični elementi od koji se sastoji digitalna slika) pa tu i nema totalnog zamračenja slike kako bi se dobila svjetlosna fuzija, jer je ukupna slika uvijek nekako osvjetljena (samo se svjetlosni omjeri sastavnih piksela mijenjaju). Ali, i kod digitalnog filma još je uvijek je potrebna dovoljno brza smjena faznih pomaka od sličice do sličice da bi se dobio privid kontinuiranog kretanja.

Tumačenje temelja za iluziju kretanja

Tek se u novije doba, razvojem proučavanja percepcije kretanja općenito, došlo do shvaćanja da se način na koji naš um obrađuje stvarno kretanje u našoj okolini podudara s načinom obrade prividnog kretanja. Naime, da bi se percipirao pokret u okolini mora postojati neka kritično bliska prostorno-vremenska frekvencija nadražaja koje prima mrežnica našeg oka da bi ih mozak protumačio kao indikativne za pokret. Pretpostavlja se da potrebno indikativnu frekvenciju za registraciju pokreta pruža jednako stvarni pokret kao i dostatno brza smjena sličica faza pokreta u filmu i zato mozak ne može a da u oba slučaja ne registrira puni pokret, pri tom ne uspijevajući razlučiti što se “krije iza te frekvencije” – da li stvarni pokret ili tek smjena brzih sličica. Mozak naprosto ne može procijeniti je li po srijedi istinosna, veridička percepcija, ili je ona tek varljiva, iluzivna.

Međutim, ma kakva bila dalja sudbina znanstvena tumačenja iluzije kretanja, jedno je sad posve sigurno: iluziju kretanja ne objašnjava teorija perzistencije vida, pa je već krajnje vrijeme da se stane s primjenom tog objašnjenja na iluziju kretanja.